آتش نشاني
براي ايجاد يك آتش سوزي بايد سه عامل حرارت ، ماده قابل سوخت و اكسيژن كافي در محل حضور داشته باشند تا يك مثلث كامل تشكيل دهند . حريق با كامل شدن مثلث حريق بوجود مي آيد. اگر يكي از عوامل فوق وجود نداشته باشد و يا در اثر اقداماتي از موضع حذف گردد مثلث آتش ناقص شده و حريق وجود نخواهد داشت.امروز براي جلوگيري از ادامه آتش سوزي و مهار سريع آن عامل چهارمي تحت عنوان واكنشهاي زنجيري در اثر متصاعد شدن گازها در نظر گرفته شده است.مطابق با آئين نامه پيشگيري و مبارزه با آتش سوزي بايد وسائل و تجهيزات كافي پيشگيري و مبارزه با آتش سوزي موجود بوده و در تمام ساعات شبانه روز اشخاصي را كه از تعليمات لازم بهره مند و به طريقه صحيح استعمال وسائل و تجهيزات مربوطه آشنا باشند در اختيار داشته باشند. مجموعه زير در راستاي آشنا سازي بيشتر با روند اطفاء حريق گردآوري شده است.
چرا نياز به سيستم آتش نشاني و اطفاء حريق داريم؟
1.       پيشگيري از بروز آتش سوزي
2.      محافظت از ساختمان در برابر حريق
3.     تامين سلامت كاركنان در ساختمان
4.     به حداقل رساندن خسارت هاي مالي و اقتصادي
چهار عامل عمده ايجاد حريق
1.پديده هاي طبيعي نظير رعد و برق
2.خطاهاي انساني (كبريت ، ته سيگار. . .)
3.نواقص فني (سيم كشيها و وسايل برقي. . .)
4.آتش سوزي هاي عمدي
علل و شرايط بروز حريق
عوامل و شرايط متعددي در بروز حريق ايفاي نقش نمايند كه مهم ترين آن ها شامل موارد زير است:
1.       آتش گيري مستقيم : مانند نزديك نمودن شعله به مواد سوختني
2.      افزايش تدريجي دما : افزايش دما در يك توده زغال سنگ يا مواد آلي و حيواني كه به تدريج دماي آن ها در اثر فشار و فعل و انفعالات بالا رفته و شروع به سوختن مي كنند.
3.     واكنش هاي شيميايي : واكنش هاي نظير تركيب آب و اسيد
4.     اصطكاك : مالش بين دو جسم آتش گير مانند دو قطعه چوب خشك
5.     تمركز پرتوهاي مرئي وغير مرئي : در اين حالت به دليل خاصيت ذره بيني تمركز نور روي اشياء باعث حريق مي گردد.
6.      الكتريسيته جاري : حرارت حاصل از عبور جريان برق از يك هادي داراي مقاومت بالا مي تواند سبب حرارت و آتش گردد.
7.     الكتريسيته ساكن : به دليل ايجاد جرقه ناشي از اختلافات پتانسيل در مكان هايي كه داراي گاز يا بخار مواد آتشگير باشند مي تواند داشته باشد.
8.     صاعقه : صاعقه داراي صدها هزار ولت اختلاف پتانسيل الكتريكي است و مي تواند براحتي سبب بروز حريق گردد.
9.      انفجار ناشي از مواد منفجره : ديناميت و بسياري مواد منفجره ديگر در حين انفجار مي توانند آتش سوزيهاي وسيعي را ايجاد نمايند.
10.   تراكم بيش از حد ماده سوختني : تراكم بيش از حد مواد سوختني در حالت بخار يا گاز مشابه آنچه كه در موتورهاي درون سوز اتفاق مي افتد همراه با يك عامل راه انداز مانند جرقه مي تواند سبب بروز حريق گردد.
شرايط سوخت
سوختهاي جامد
اغلب جامدات سوختني تركيبات حاوي كربن ، هيدروژن ، نيتروژن و اكسيژن هستند و لذا موقع سوختن گاز دي اكسيد كربن و بخار آب توليد مي كنند . در شرايطي مثل اتاقهاي بسته يا فضاهاي محصور كه نفوذ هوا كم بوده و اكسيژن كافي وجود ندارد، سوختن مواد به صورت ناقص رخ داده و بجاي دي اكسيد كربن ، مونو كسيد كربن كه گازي سمي است توليد مي شود. اين گاز سمي بي رنگ ، بي بو و بي مزه عامل اصيل بسياري از مرگ هاي ناشي از حريق است. مهمترين عوامل مؤثر در اشتعال مواد جامد سطح تماس ماده با هوا ، خاصيت هدايت حرارتي ، ميزان رطوبت و سرعت انتشار شعله بر روي آنهاست.
سوختهاي مايع
اين نوع سوختها مثل بنزين ، الكل ، نفت و گازوئيل تحت شرايط مختلف دما و فشار به شكل بخار در مي آيند. در اين خصوص درجه فراريت و نقطه جوش ( تبخير) اهميت بسياري دارد. مثلاً بنزين و الكل تحت شرايط دمائي معمولي به راحتي تبخير مي شود و اگر اين بخارات در فضاهاي بسته و بدون تهويه هوا جمع شوند مي توانند با اولين جرقه خطر انفجار و آتش سوزي را به دنبال داشته باشند.
سوختهاي گازي
معمولاً در محيطهاي صنعتي اين گازها تحت شرايط فشار و دما در داخل سيلندرها نگهداري مي شوند مثل گاز استيلن ، يا با داشتن مواد اوليه در مواقع مورد نياز توليد مي شوند مثل گاز استيلن كه در انبار كاربيد توليد مي شود و يا به شكل طبيعي خود تحت سيستم لوله كشي مصرف مي شوند مثل گاز شهري ، از مهمترين گازهاي قابل اشتعال مي توان به هيدروژن ، استيلن ، متان ، پروپان و غيره اشاره كرد.
روش هاي عمومي اطفاء حريق
اصولاً اگر بتوان يكي از اضلاع هرم حريق ( حرارت ،‌اكسيژن ، مواد سوختني يا واكنش هاي زنجيره اي ) را كنترل و محدود نموده يا قطع كرد، حريق مهار مي شود . اگر چه واكنش هاي زنجيره اي لازمه بروز حريق است ولي در درجه اول اهميت نيست.
1.       سرد كردن ( توسط آب ، دي اكسيد كربن )
2.      خفه كردن ( توسط كف ، دي اكسيد كربن ، خاك)
3.     سد كردن يا حذف ماده سوختني
4.     كنترل واكنش هاي زنجيره اي ( پودرهاي مخصوص)
5.     رقيق كردن هوا
سرد كردن
يك روش قديمي و متداول و مؤثر براي كنترل حريق ، سرد كردن است. اين عمل عمدتاً به وسيله آب انجام مي گيرد . يكي از خواص گاز دي اكسيد كربن نيز سرد كردن آتش مي باشد. ميزان و روش به كارگيري آب در اطفاء حريق اهميت دارد.
خفه كردن
خفه كردن ، پوشاندن روي آتش با موادي است كه مانع رسيدن اكسيژن به محوطه آتش گردد . اين روش اگر چه در همه حريق ها مؤثر نيست ولي روش مطلوبي براي اكثر حريق ها مي باشد. موادي كه براي خفه كردن به كار مي روند بايستي سنگين تر از هوا بوده و يا حالت پوششي داشته باشند . ضمناً خاك ، شن و ماسه و پتوي خيس نيز اين كار را مي توانند انجام دهند.
حذف مواد سوختني يا محدود كردن سوخت
اين روش در ابتداي بروز حريق امكان پذير بوده و با قطع جريان ، جابجا كردن مواد، جدا كردن منابعي كه تا كنون حريق به آن ها نرسيده ، كشيدن ديوارهاي حائل و يا خاكريز و همچنين رقيق كردن ماده سوختني مايع را شامل مي گردد . محدود كردن مقدار سوخت در دسترس از دو طريق به كاهش خطر حريق كمك مي كند. اول از طريق كنترل مقدار مواديكه قادرند بسوزند و براي گسترش آتش توليد گرما كنند كه به آن بار آتش سوخت گفته مي شود.
دوم مقدار دودي را كه توليد مي شود كنترل خواهد كرد . البته بسته به نوع موادي كه مي سوزند ميزان دود فرق مي كند. سوختي ممكن است ميزان دود كم و ميزان آتش زيادي داشته باشد يا برعكس.
كنترل واكنش هاي زنجيره اي
براي كنترل واكنش هاي زنجيره اي استفاده از برخي تركيبات مانند جوش شيرين ، كلرور پتاسيم و كربنات پتاسيم مؤثر مي باشد.اين عمل براي كنترل حريق مشكل تر و گران تر از ساير روش ها است ولي مي تواند به صورت مكمل براي مواد پر ارزش به كار رود.
مواد خاموش كننده آتش
موادي كه به عنوان ماده خاموش كننده به كار مي روند در چند دسته قرار مي گيرند . به دليل لزوم سرعت عمل و افزايش پوشش خاموش كننده ها ، مي توان از دو يا چند عنصر خاموش كننده به طور هم زمان استفاده نمود. طبعاً هر كدام از مواد يا شده در اطفاء انواع حريق ها داراي مزايا و معايبي مي باشند.
1.       آب
2.      آب سبك يا آب نازك ( آبي همراه با ماده اي به نام سورفكتانت)
3.     كف آتش نشاني
1.       كف شيميايي ( سولفانت آلومينيوم و محلول بيكربنات سديم)
2.      كف مكانيكي
3.     پودر خاموش كننده
4.     پودر خشك
5.     گاز دي اكسيد كربن
6.      تركيبات هالوژنه
تجهيزات خاموش كننده
بر اساس شيوه اطفائ حريق ، ميزان گسترش حريق و نوع حريق تجهيزات متنوعي وجود دارد. انواع اين تجهيزات شامل دو گروه عمده مي باشد:
الف- تجهيزات متحرك
ب- تجهيزات ثابت
تجهيزات متحرك
1.       وسايل ساده مانند سطل شن ، سطل آب ، پتوي خيس و پتوي نسوز آتش نشاني
2.      خاموش كننده هاي دستي با حداكثر ظرفيت 14 كيلوگرم يا 14 ليتر خاموش كننده در انواع مختلف .
3.     خاموش كننده هاي چرخدار ( تا ظرفيت 90 كيلوگرم)
4.     خاموش كننده هاي بزرگ خودرويي يا قابل حمل توسط قايق ، كشتي ، هلي كوپتر و هواپيما ، اين تجهيزات داراي قابليت امدادي نيز بوده و كارايي بسيار وسيعي دارند.
تجهيزات ثابت
1.       جعبه اطفاء حريق ( شيلنگ با آب تحت فشار)
2.      شبكه ثابت خاموش كننده ميتني بر آب ( شبكه افشانه اي ) ، كف CO2 ، پودر و تركيبات هالوژنه
3.     شيرهاي برداشت آب آتش نشاني ( ايستاده )
خاموش كننده ها
فراگير ترين وسيله خاموش كننده شامل اين دسته مي باشد ، زيرا در لحظات اوليه بروز حريق مي توانند به طور مؤثري توسط افراد عادي به كار گرفته شوند . اين دستگاه ها ارزان و ساده بوده و در دسترس مي باشند ، نياز به آموزش پيچيده ندارند و در اطفاء حريق هاي كوچك يا شروع حريق هاي بزرگ كاملاً مناسب هستند.
تمام خاموش كننده هاي دستي به طور قراردادي بايد داراي مشخصاتي باشند تا تشخيص و استفاده از آن ها براي افراد براحتي صورت گرفته و در كوتاه ترين زمان ممكن آتش سوزي مهار گردد.
اساس انتخاب خاموش كننده ها
1.       ماهيت مواد قابل اشتعال
2.      تأثير خاموش كننده بر روي خطرات
3.     سهولت استفاده از خاموش كننده
4.     مناسب بودن خاموش كننده برا ي محيط مورد استفاده
5.     سرويس و نگهداري مورد نياز خاموش كننده
مراحل اساسي كار با خاموش كننده ها
1.       مشخص نمودن توان خاموش كردن فرد
2.      حفظ خونسردي
3.     تشخيص نوع حريق
4.     تشخيص خاموش كننده با توجه به مشخصات كپسول و برچسب هاي سيلندر
5.     حركت به سوي خاموش كننده
6.      انتخاب خاموش كننده مناسب و برداشتن آن
7.     انتقال خاموش كننده مناسب و برداشتن آن
8.     راه اندازي خاموش كننده
9.      پشت به باد ايستادن
10.   بكارگيري مود خاموش كننده در فرايند اطفاء
11.   نشانه روي بر روي پايه يا ريشه حريق
12. حركات جاروبي روي ريشه حريق
13.چشم دوختن روي حريق
ادامه اطفاء تا خاموش شدن كامل حريق
روش استفاده از تجهيزات داخل جعبه آتش نشاني(فايرباكس)
1- خونسردي خود را حفظ نمائيد .
2- با استفاده از كليد موجود و چرخاندن 45 درجه به چپ يا راست در جعبه را باز نمائيد.
3- قرقره محتوي لوله نواري را بطرف بيرون منتقل نمائيد .
4- سرلوله را كه متصل به لوله مي باشد ، برداشته و بطرف محل حريق بدويد .
5- پس از باز شدن لوله از قرقره بصورت كامل دستگيره سر لوله را در حالت باز قراردهيد (در امتداد لوله)
6-در صورت عمليات با فايرهوزريل بازكردن تمامي لوله ضرورت ندارد.
7- فلكه آب مربوطه كه در داخل جعبه و به لوله متصل مي باشد را كاملاً بازنمائيد.
8- تا حد امكان آب را به كانون حريق بپاشيد .
9- پس از خاموش شدن شعله ، آب را قطع نموده و به صورت لكه گيري تا اطفاء كامل ، عمليات را ادامه دهيد .
10- ترجيحاً عمليات اطفاء توسط 2 نفر انجام شود .
در صورت نياز به هرگونه راهنمائي لطفاً با شماره تلفن 09123176022   تماس حاصل فرمائيد
نحوه استفاده از خاموش كننده دستي
1- خونسردي خود را حفظ نمائيد . 
2- درصورتيكه خاموش كننده برروي پايه يا در داخل جعبه مربوطه قرار دارد آن را از محل خارج نمائيد .
3- خاموش كننده را به محل آتش سوزي انتقال دهيد .
4- در محيط باز پشت به باد عمليات نمائيد .
5- ضامن دسته را از محل خود خارج نمائيد .
6- خاموش كننده را عمود به سطح زمين (مستقيم) نگه داشته و با فشار بر روي دسته به سمت بن آتش هدف گيري نمائيد .
7- عمليات اطفاء را به صورت جاروب كردن ادامه دهيد .
8- تا زمانيكه مطمئن نشديد مواد سوختني دوباره شعله ور نمي شود عمليات اطفاء حريق را ادامه دهيد .
9- بعد از استفاده ، خاموش كننده را توسط عاملين مجاز شارژ و در محل خود قرار دهيد .
10- در صورت نياز به هر گونه راهنمائي لطفاً با شماره تلفن 09123176022 تماس حاصل فرمائيد .
·        هنگام رو به رو شدن با آتش سوزي ، سرعت عمل براي نجات جان خود و مصدومان احتمالي ، كاملاً حياتي است.
·        همانطور كه مي دانيم آتش خيلي سريع انتشار مي يابد . بنابراين بلافاصله آتش نشاني و اورژانس را خبر كنيد و تا آنجا كه مي توانيد اطلاعات كاملي در مورد بروز حادثه به آنها بدهيد.
·        سعي كنيد كه تمام افراد را از ساختمان بيرون ببريد.
·        با رعايت جوانب احتياط به خاموش كردن آتش بپردازيد.
·        به هيچ وجه وارد ساختمان آتش گرفته نشويد ، مگر آنكه مجهز به ماسك تنفسي باشيد و كاربرد آن را بدانيد.
·        اگر به هر دليلي ناچاريد وارد اتاق پر از دود شويد ، ابتدا مطمئن شويد كه جانتان به خطر نخواهد افتاد.
·        قبل از فرار از اتاقي كه در آن بسته است ، ابتدا در را لمس نماييد، اگر داغ بود از خروجي هاي ديگر استفاده كنيد.
·        اگر در ساختمان آتش گرفته ، گرفتار شديد ، فوراً به اتاقي كه داراي پنجره است برويد ودر را ببنديد . سپس يك پتو يا فرش را طوري زير در قرار دهيد كه دودو وارد اتاق نشود و آن گاه از طريق پنجره، تقاضاي كمك كنيد.
·        اگر دود ، حرارت يا شعله هاي آتش ، مسيرهاي خروجي شما را مسدود كرده است ، در را ببنديد و در اتاق بمانيد.
·        تنها با استفاده از يك پارچه به رنگ روشن ، از طريق پنجره كمك بخواهيد. اگر در اتاق تلفن وجود دارد به اداره آتش نشاني زنگ بزنيد و موقعيت خود را خبر دهيد.
·        زماني كه در جريان حريق واقع مي شويد ، با حفظ خونسردي ، تمام تهويه هاي ساختمان را خاموش كنيد تا به اين ترتيب از ورود اكسيژن به داخل ساختمان جلوگيري شود.
·        در صورت امكان مواد سالم و قابل استفاده را فوراً از محل خارج كنيد.
·        امدادگران و يا افرادي كه در جريان حريق واقع شده اند ، بايد لباس هاي داراي الياف مصنوعي و پلاستيكي را از خود دور كنند.
·        در فرو نشاندن آتش سوزي مواد نفتي ،آب به كار نبريد.
·        ظرف مشتعل را حركت ندهيد . شعله را با شن ، نمك ، پتوي نمناك يا پوشش هاي ديگر خفه كنيد.
شناسايي و واكنش در برابر شرايط اضطراري آتش سوزي در بيمارستان و نحوه عمليات
مديريت بحران در بيمارستان شامل چهار مرحله پيشگيري ، آمادگي ، واكنش و پاكسازي مي باشد، كه در اين روش اجرايي موارد لازم در اين خصوص به تفضيل ارائه شده است.
الف ) مرحله پيشگيري:
اقداماتي است كه در سازمان به منظور پيشگيري از ايجاد شرايط اضطراري و پيشگيري از ايجاد مخاطرات و خسارات سنگين ناشي از شرايط مذكور انجام مي شود.
ب) مرحله آمادگي:
اقداماتي است كه سازمان به منظور كاهش آلودگي ها ، مخاطرات و حوادث ناشي از ايجاد شرايط اضطراري انجام مي دهد مانند مانورها و تمرينات دوره اي در برابر وقوع اين شرايط. در اين مرحله فرم هاي برنامه ريزي مانور، سناريو مانور و گزارش مانور / شرايط اضطراري تكميل مي گردند . واحد آتش نشاني / تاسيسات موظف است ماهيانه از كليه تجهيزات و وسايل مربوط جهت مقابله با شرايط اضطراري به منظور حصول اطمينان از مناسب بودن شرايط موجود بازديد بعمل آورده و در فرم بازديد ثبت نمايد.
ج)مرحله واكنش:
مرحله اي است كه شرايط اضطراري در سازمان صورت پذيرفته و تيم هاي واكنش در برابر شرايط ، وظايف خود را بر اساس مانورها و تمرين هايي كه انجاك داده اند اجرا مي نمايند. در اين مرحله فرم گزارش مانور/شرايط اضطراري تكميل مي گردد. جهت مقابله مناسب با شرايط اضطراري ، درب هاي خروج اضطراري با نصب تابلو مشخص گرديده است. همچنين جهت توجه دادن پرسنل به رعايت نكات زيست محيطي/ايمني و بهداشتي ، اقدام به برچسب گذاري هاي مناسب در مناطق مختلف و بخصوص قسمت هاي خطر ناك شده است . همچنين محل هاي تجمع در وضعيت هاي اضطراري و مناطق خطر توسط واحد آتش نشاني / خدمات مشخص و حسب نياز به روز مي گردد.
د) مرحله پاكسازي:
مرحله اي است كه وضعيت شرايط اضطراري كمي به حالت نرمال در آمده است ، و شرايط نابسامان ايجاد شده بايستي توسط تيم مربوطه پاكسازي شود تا وضعيت بوجود آمده به حالت اوليه برگردد. براي ايجاد آمادگي لازم جهت مقابله با شرايط اضطراري ، برگزاري مانورها الزامي خواهد بود در اين زمينه ابتدا سناريو توسط مسئول آتش نشاني / كارشناس ايمني تدوين و نقاط قوت و ضعف آن مشخص مي شود. سپس سناريوها در جلسه اي با حضور افراد كميته بحران مورد بحث و بررسي واقع و موضوع عاي تصويب شده مورد اجرا گذارده مي شود. در اين خصوص لازمست مسئولين هر يك از فعاليت ها و روش كار در مانور مشخص گردد.
يكي از شرايط اضطراري قابل پيش بيني در بيمارستان آتش سوزي و حريق مي باشد:
آتش سوزي و حريق در بيمارستان:
تيم تخصصي واكنش در برابر حالت اضطراري آتش سوزي در بيمارستان و وظايف هر يك از اعضاي اين تيم عبارتند از:
1-    فرمانده عمليات:
تشخيص نوع حريق و راهنمايي و راهبري جهت اطفاء حريق و دور كردن افراد از صحنه
2-   آتش نشاني:
انجام كارهاي عملياتي از قبيل خاموش كردن و اطفاء حريق
3- امداد و نجات:
كمك كردن به افراد آسيب ديده و دوركردن افراد از محيط حادثه و در صورت نياز انتقال مصدومين به جاي امن و مراكز درماني.
4-   پاكسازي:
وظيفه امن كردن محيط و مطمئن شدن از اينكه خطري وجود ندارد به عنوان مثال كسي در زير آوار يا در محيط حادثه نمانده باشد.
وظايف نيروها و كاركنان بيمارستان در هنگام حريق:
ضمن رؤيت آتش سوزي مي بايست نزديكترين فرد آتش سوزي را اعلام نمايد و بلافاصله ضمن تماس با مسئول آتش نشاني و ايمني ( در صورت عدم حضور وي مركز پاشخگو خواهد بود) موضوع آتش سوزي و آدرس محل آن را اعلام نمايد. مسئول آتش نشاني يا مخابرات بلافاصله با اعضاي تيم تماس گرفته و آدرس دقيق و نوع محل آن را اعلام نمايد. مسئول آتش نشاني يا مخابرات بلافاصله با اعضاي تيم تماس گرفته و آدرس دقيق و نوع آتش سوزي و محل دقيق آتش سوزي در بيمارستان را اعلام نمايد. مسئول انتظامات و مسئول پرستاري هر بخش كه حريق در آن اتفاق افتاده مي بايست از خروج كليه افراد از داخل بخش مطمئن گردد. تا نيروهاي تيم آتش نشاني نسبت به اطفاي حريق اقدام نمايند. تيم آتش نشاني پس از مهار آتش با بررسي محل ، از عدم وجود نيروهاي انساني مطمئن گردد و در اخر ضمن بررسي علل آتش سوزي نتايج و يافته ها و گزارش خود را در دفتر وقايع ثبت نمايد.
لازم به توضيح است كه فرماندهي مقابله با آتش سوزي با مسئول آتش نشاني بيمارستان كه دوره هاي لازم را در اين زمينه گذرانده است مي باشد ، و در صورت نبود ايشان جانشين مسئول آتش نشاني اين مسئوليت را بر عهده خواهد داشت.